Με την Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, ο Thomas Jefferson μας έδωσε ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της φιλελεύθερης παράδοσης. Είναι η πρώτη ίσως φορά στην ιστορία του πολιτισμού μας που οι πολίτες αποφασίζουν να πάρουν τις τύχες τους στα χέρια τους όχι υποκινούμενοι από εθνικά, φυλετικά ή θρησκευτικά ιδεώδη, αλλά τοποθετώντας στην πρώτη γραμμή των διεκδικήσεών τους τρία συγκεκριμένα και απαραβίαστα Δικαιώματα:

Δεχόμαστε τις εξής αλήθειες ως αυταπόδεικτες, πως όλοι οι άνθρωποι δημιουργούνται ίσοι, και προικίζονται από τον Δημιουργό τους με συγκεκριμένα απαραβίαστα Δικαιώματα, μεταξύ των οποίων είναι το δικαίωμα στη Ζωή, το δικαίωμα στην Ελευθερία, και το δικαίωμα στην επιδίωξη της Ευτυχίας.

Στο στόχαστρο του κειμένου ήταν φυσικά οι δυναστικές πολιτικές του Βασιλιά και του αριστοκρατικού του κύκλου, αλλά το όραμα ήταν για μια κυβέρνηση με στόχο την ασφάλεια και την ευτυχία των πολιτών. Και τα κατάφεραν. Παρά τις όποιες ατέλειες, τα πιθανά πισωγυρίσματα κατά καιρούς, την επιρροή στην κυβέρνηση των εκκλησιών που ο Jefferson προσπάθησε με κάθε τρόπο να αποφύγει, οι ΗΠΑ παραμένουν παράδειγμα φιλελεύθερης δημοκρατίας που κανείς δεν μπορεί πια να αγνοήσει.

Πως όποτε μια Μορφή Κυβέρνησης γίνεται καταστροφική για τους σκοπούς αυτούς, είναι Δικαίωμα του Λαού να την αλλάξει ή να την καταργήσει, και να εγκαταστήσει νέα Κυβέρνηση θέτοντας τα θεμέλιά της σε τέτοιες αρχές και οργανώνοντας τις εξουσίες της σε τέτοια μορφή, ώστε να φανεί πιθανότερο να επιφέρει την Ασφάλεια και την Ευτυχία του.

Αν και αρκετά από τα ιδεώδη της Αμερικανικής Επανάστασης έχουν πια ενσωματωθεί στο σύστημα διακυβέρνησης των περισσότερων κρατών του Δυτικού Κόσμου, υπάρχουν ακόμη και σήμερα κίνδυνοι και ατέλειες που οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε. Η αρχή της διάκρισης των εξουσιών αποτελεί για τη χώρα μας ακόμη μακρινό όνειρο. Την καταπιεστική αριστοκρατία έχει αντικαταστήσει η μετριοκρατία των κρατικών γραφειοκρατών που κάθε άλλο παρά στόχο τους έχουν την εξυπηρέτηση του πολίτη. Το ‘τοίχος του διαχωρισμού’ μεταξύ εκκλησίας και κράτους αδυνατεί να χτιστεί πάνω σε ένα σύνταγμα που κυριαρχείται από μεταφυσικές στατιστικές και εξυπηρετήσεις των συμφερόντων της οργανωμένης εκκλησίας. Η ελευθερία της έκφρασης έχει πνιγεί πίσω από πλήθος αστερίσκων.

Έχει καταστήσει [ο Βασιλιάς] τους Δικαστές εξαρτώμενους μόνο από τη Βούλησή του για τη θητεία τους, και του ποσού και της καταβολής του μισθού τους. […]
Έχει θεσμοθετήσει πολυάριθμες νέες θέσεις και έστειλε εδώ ορδές υπαλλήλων που καταπιέζουν το λαό μας και απομυζούν τα υπάρχοντά του.

Ο Δ. Σολωμός μας πληροφορεί ότι με την Ελληνική Επανάσταση «Γκαρδιακά χαροποιήθει / και του Βάσιγκτον η γη, / και τα σίδερα ενθυμήθει / που την έδεναν κι αυτή.» Δεν είμαι τόσο σίγουρος ότι κι ο Jefferson θα μοιραζότανε τον ίδιο ενθουσιασμό αν έβλεπε την κατάσταση της σημερινής μας Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας.

Χωρίς αμφιβολία, η χώρα μας βιώνει την πιο δημοκρατική περίοδο της ιστορίας της. Το έλλειμμα όμως ατομικής ελευθερίας και δημοκρατικής διοίκησης της πολιτείας είναι δυστυχώς ακόμη μεγαλύτερο απ’ ότι θα έπρεπε να ανεχόμαστε.
Αντί των δικαιωμάτων στη Ζωή, την Ελευθερία και την επιδίωξη της ευτυχίας, έχουμε επιτρέψει να μας καθοδηγεί ο πατερναλισμός ενός κράτους ρυθμιστή των πάντων, μια δικαιοσύνη εξαρτημένη από πολιτικές και μη εξουσίες και μια εκκλησία που εξακολουθεί να καθορίζει και τη μορφή και την πορεία της δημοκρατίας μας.

Σήμερα, 30-06-2009, εκδόθηκε η αναφορά του Συμβουλίου της Ευρώπης – Council of Europe’s Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) – για την επίσκεψη της επιτροπής στη χώρα μας το Σεπτέμβριο του 2008. Αντιγράφω μερικά αποσπάσματα:

10. In the course of the visit, the CPT’s delegation received a considerable number of allegations of ill-treatment of persons held by law enforcement officials under suspicion of having committed a criminal offence.
The alleged ill-treatment consisted mostly of kicks, punches and blows with batons, often inflicted during questioning. Certain allegations also referred to the use of excessive force at the time of arrest. In addition, a few persons claimed that they had been threatened with various objects; for instance, at the Thessaloniki Monasteriou Police Station a man alleged that during a search of his house a police officer had threatened him by holding a hot electric iron close to his head. Another person claimed that, at the Omonia Square Police Station, he had been forced to undress and was then ridiculed by police officers.
[…]
12. In a number of cases, the delegation’s doctors found that the persons concerned displayed injuries which were consistent with their allegations of ill-treatment; for example, the CPT would like to refer to the following case:
On 23 September at around 21h00, the CPT’s delegation met a foreign national detained in Omonia Square Police Station, who complained of severe pain in the head and in one of his fingers. The man alleged that the pain in both the head and the finger resulted from having been beaten by police officers during questioning at the police station earlier that day.
The medical examinations carried out later that night showed that the man had very recently suffered a fracture of the right zygomatic arch, as well as a fractured finger; these findings were consistent with his allegations.
[…]
15. […] The CPT calls upon the Greek authorities to ensure that, whenever criminal suspects brought before a judge allege ill-treatment by law enforcement officials, the judge records the allegations in writing, orders immediately a forensic medical examination and takes the necessary steps to ensure that the allegations are properly investigated. Such an approach should be followed whether or not the person concerned bears visible external injuries. Further, even in the absence of an express allegation of ill-treatment, the judge should request a forensic medical examination whenever there are other grounds to believe that a person brought before him could have been the victim of ill-treatment.

Η ελληνική κυβέρνηση απαντάει:

The Greek Authorities express their disappointment, given the fact that the Committee’s Report mentions “allegations” and “interviews” and is not able – even if we were to accept that these allegations were true – to come up with results for the overall picture, since these are only individual incidents out of thousands of irregular migrants managed by our Country.
Such allegations expressed by the Committee remain at the level of “interview”; we do not question the process of their testimony, but they still remain individual incidents (without any official complaint to the authorities), which nevertheless lead to negative conclusions against us.
Concerning the “detainment of persons by law enforcement officers based on the suspicion that they have committed a penal offence”, no-one is detained merely on the basis of a suspicion, because it is proven that they have entered our country illegally.
Concerning the allegations about maltreating people with “kicks, punches, beating with a club, etc.” we comment that our country is being accused of maltreatment during arrest and interrogation with a series of generalisms (general and unclear allegations). These allegations, without any evidence, which only the courts are permitted to judge, accuse an entire country. These are individual incidents; if they did actually happen there must be evidence, about when they happened, why they were not reported, etc., so as to consider them seriously and proceed with their investigation. The Hellenic Police express their strong will to investigate them.

Συμπέρασμα: ακόμη ένας διεθνής οργανισμός που έχει ‘βάλει στο μάτι’ τη χώρα μας και με ‘γενικεύσεις’ κατηγορεί άδικα «ολόκληρη τη χώρα» με βάση «μεμονωμένα περιστατικά». Το ίδιο και η Διεθνής Αμνηστία, όπως και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Μα, τι συμβαίνει επιτέλους;

Υπόθεση εργασίας: Αντί της υπόθεσης μιας διεθνούς συνωμοσίας σε βάρος της χώρας μας, μήπως θα έπρεπε να αναλάβουμε τις ευθύνες μας και να δεσμευτούμε ξεκάθαρα για τη βελτίωση αυτής της απαράδεκτης κατάστασης; Είναι βάσιμη νομίζω η πιθανότητα να υπάρχει κάποια βάση σε αυτές τις κατηγορίες και να πρέπει να αναζητηθούν οι ευθύνες άμεσα, όπως και να προβεί η χώρα μας στις απαραίτητες δομικές αλλαγές ώστε να αποφύγουμε τέτοια ‘μεμονωμένα’ περιστατικά στο μέλλον.

• Διαβάστε την αναφορά της CPT εδώ: Report to the Government of Greece on the visit to Greece carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) from 23 to 29 September 2008
• Διαβάστε την απάντηση της κυβέρνησης εδώ: Response of the Government of Greece to the report of the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) on its visit to Greece from 23 to 29 September 2008 (pdf)

Από το ρεπορτάζ της εφημερίδας Το Βήμα ‘Τα χαμόγελα δεν έκρυψαν την ψυχρότητα’ (21-06-09, Α11):

Το παγωμένο κλίμα που επικρατεί εσχάτως στις ελληνοτουρκικές σχέσεις κατεγράφη, παρά τα χαμόγελα, και κατά την εθιμοτυπική συνάντηση του πρωθυπουργού κ. Κ. Καραμανλή με τον τούρκο ομόλογό του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν χθες το απόγευμα στο Μέγαρο Μαξίμου. Τον κ. Ερντογάν συνόδευσαν στην Αθήνα ο νέος υπουργός Εξωτερικών κ. Νταβούτογλου και ο υπουργός Επικρατείας και επικεφαλής της ομάδας διαπραγματεύσεων με την ΕΕ Εγκεμέν Μπαγίς.
[…]
Ο Πρωθυπουργός επανέφερε το ζήτημα της λαθρομετανάστευσης που έχει ανέβει πολλές θέσεις στην κυβερνητική ατζέντα. Αν και η Αθήνα δεν έλαβε στις Βρυξέλλες την υποστήριξη που ανέμενε για κοινές ευρωπαϊκές δράσεις στο Θέμα της λαθρομετανάστευσης προκειμένου να πιεστεί και η Τουρκία, ο κ. Καραμανλής επιμένει ότι η ‘Αγκυρα πρέπει να εφαρμόσει το Πρωτόκολλο Επανεισδοχής που έχουν υπογράψει οι δύο χώρες από το 2001.

Κι από την ηλεκτρονική έκδοση της άλλης έγκυρης εφημερίδας Το Έθνος ‘Παγίδα με τη Xάλκη στήνει η Aγκυρα’ («E» 21/6):

H υποδοχή του κ. Eρντογάν χθες στο Mέγαρο Mαξίμου δεν είχε καμία σχέση με την προηγούμενη επίσκεψη στην Aθήνα του Tούρκου πρωθυπουργού το 2004, όταν ο κ. Kαραμανλής και η κυβέρνησή του θεωρούσαν ειλικρινείς τις υποτιθέμενες δεσμεύσεις του κ. Eρντογάν για.. άρση του casus belli και για σύντομη επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Xάλκης.

Ας συγκρίνουμε τώρα τους ισχυρισμούς και των δύο αυτών ρεπορτάζ με την πραγματικότητα: ο πρωθυπουργός της Τουρκίας ανέβαλε τελικά την επίσκεψή του, δεν παραβρέθηκε χτες, όπως όντως είχε προγραμματιστεί, στα εγκαίνια του καινούριου μουσείου της Ακρόπολης κι ούτε συναντήθηκε φυσικά με τον πρωθυπουργό κ. Καραμανλή. Η συνάντηση, όπως και οι περιγραφές των συνομιλιών μεταξύ των δύο πρωθυπουργών, ανήκουν αποκλειστικά στη φαντασία των δημοσιογράφων που κάλυψαν το υποθετικό αυτό γεγονός.

Μέχρι αυτή την ώρα (21/6/2009 8:31 μμ), καμία από τις δύο εφημερίδες δεν έχει ζητήσει συγνώμη για τα ψέματα και τις κινδυνολογίες που προσπάθησαν να πλασάρουν στους αναγνώστες τους. Κατανοώ να έχουν δημοσιογράφοι διαφορετική αντίληψη για τα γεγονότα, να ερμηνεύουν την πραγματικότητα μέσα από το πρίσμα της υποκειμενικής τους θεώρησης του κόσμου, να κάνουν υποθέσεις και σενάρια. Δύσκολα όμως θα μπορούσα να ανεχτώ τον κυνισμό της κατασκευασμένης πραγματικότητας και του ‘δημιουργικού’ ρεπορτάζ. Εσείς;

Πριν από περίπου δύο χρόνια, η προεκλογική ατζέντα της ακροδεξιάς είχε στο επίκεντρό της την απόσυρση του βιβλίου της ιστορίας της ΣΤ Δημοτικού. Το εκλογικό αποτέλεσμα οδήγησε στο πολιτικό περιθώριο (προσωρινά τουλάχιστο) την υπουργό Παιδείας που είχε το σθένος να επιμείνει σε θεσμικές διαδικασίες και να μην υποχωρήσει στις πιέσεις των λαϊκίστικων τάσεων του κόμματός της. Οι εθνικιστικοί μύθοι κατάφεραν να εξοστρακίσουν την άβολη ιστορική αλήθεια.

Τους τελευταίους μήνες, η προεκλογική ατζέντα της ακροδεξιάς είχε στο επίκεντρο της το ζήτημα της λαθρομετανάστευσης. Το εκλογικό αποτέλεσμα οδηγεί τους συνανθρώπους μας που το ίδιο μας το κράτος έχει οδηγήσει στο γραφειοκρατικό περιθώριο, σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και ομαδικές απελάσεις. Οι εθνικιστικοί μύθοι κατάφεραν να εξοστρακίσουν την άβολη πολιτική αλήθεια.

Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του κυβερνητικού εκπρόσωπου. (ΕΤ 15-06, «Φρένο» στη λαθρομετανάστευση):

«Είμαστε κοινωνία ανοικτή, δεκτική στο ξένο στοιχείο, αλλά κοινωνία που θέλει να διατηρήσει και τα δικά της χαρακτηριστικά.»

Είναι αλήθεια ότι μεγάλο κομμάτι των μεταναστών στη χώρα μας βρίσκονται στο κοινωνικό περιθώριο και μια πολιτική μαύρη τρύπα. Η ευθύνη όμως για την κατάσταση αυτή οφείλεται κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, στην άρνηση του ελληνικού κράτους να νομιμοποιήσει την παρουσία τους. Φυσικά, η μη συμμετοχή τους στα οικονομικά βάρη της χώρας μας δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εξηγήσει τις αντιδράσεις των επίδοξων προστατών των δημόσιων ταμείων. Για χρόνια ολόκληρα, μεγάλα κομμάτια του πληθυσμού μας βρισκόταν – και αρκετοί βρίσκονται ακόμη – σε ανάλογα πλεονεκτική θέση.

Κι αν το ζήτημα είναι οικονομικό, ας το αντιμετωπίσουμε ως τέτοιο. Κι αντί να δημιουργήσουμε τα ελληνικά Guantanamos, ας επιτρέψουμε την νομιμοποίησή τους ώστε, όπως όλοι οι υπόλοιποι μετανάστες, να συμμετέχουν στην οικονομική ζωή χωρίς κωλύματα, αλλά και με την ανάλογη συνεισφορά τους στα οικονομικά βάρη της χώρας μας.

Μα πόσους μετανάστες χρειάζεται η χώρα μας, ρωτάνε υποκριτικά ορισμένοι. Τέτοιους είδους υπολογισμοί όμως, έχουν αποδειχτεί φιλοσοφικά ανόητοι και οικονομικά αδύνατοι. Κανείς δεν είναι σε θέση να υπολογίσει το μέγεθος του εργατικού δυναμικού που χρειάζεται μια οικονομία. Κι όποιος ισχυρίζεται ότι μπορεί, στο πίσω μέρος του μυαλού του φαντασιώνεται κεντρικούς σχεδιασμούς και κατευθυνόμενες οικονομίες σοβιετικού τύπου.

Ο Johan Norberg, στο κλασσικό πλέον In Defence of Global Capitalism, απαντάει ξεκάθαρα σε όσους αναζητούν στους μετανάστες (λαθραίους ή μη) το εξιλαστήριο θύμα ενός κράτους που παραπέει.

It is a profound error to regard immigrants as burden on a country. They represent a manpower and consumption boost that leads to market growth. More immigration means more people to work, spend, and hatch new ideas. Seeing that as a problem makes no more sense than viewing increased domestic birth rates as a problem.

Κι ας μην ξεχνάμε. Όλοι μας καταγόμαστε από μετανάστες ή πρόσφυγες.

Απόσπασμα από τη σύντομη συζήτησή μου με την Κωνσταντίνα Zoehrer στο ‘Κάτοικος Γυάλινου Πύργου’:

Να σας πω δυο λογάκια για τον Γιώργο Σαρηγιαννίδης . Καταρχήν φίλος των ελευθεριών. Τι άλλο, όταν μιλάμε για Φιλελεύθερο; Όταν ήταν ακόμα στην Ολλανδία, όπου σπούδασε και ζούσε κάποια χρόνια, τέθηκε η ιδέα να κάνουν κάτι με άλλους συν- ιδεατούς. Όλα διαδικτυακά. Κάπως έτσι δημιουργήθηκε η Φιλελεύθερη Συμμαχία που δικαιολογημένα περιγράφεται και ως διαδικτυακό κόμμα. Mέτα το σύντομο βιντεάκι διαβάστε την κουβέντα δυο διαδικτυακών με πολιτικές ανησυχίες.

Διαβάστε τη συνέχεια στο blog της Κωνσταντίνας: Για τις ελευθερίες με σύμμαχο την Ευρώπη

Βιέννη, καλοκαίρι του 1919.

O Karl Popper, νεαρός κομουνιστής, παρακολουθεί τρομοκρατημένος τη βαρβαρότητα της αστυνομίας που πυροβολεί το άοπλο πλήθος με αποτέλεσμα το θάνατο νεαρών σοσιαλιστών και κομουνιστών εργατών. Οι πυροβολισμοί ξεσπάνε όταν, με την υποκίνηση των κομουνιστών, η διαδήλωση μετατρέπεται σε προσπάθεια απελευθέρωσης μιας ομάδας συντρόφων τους από τα κρατητήρια του κεντρικού αστυνομικού τμήματος της πόλης. Ο Popper, μόλις 17 ετών, αισθάνεται ότι, ως Μαρξιστής, φέρει μέρος της ευθύνης για την τραγωδία – «τουλάχιστον επί της αρχής» – μιας και η θεωρία που υποστήριζε απαιτούσε την εντατικοποίηση της πάλης των τάξεων ώστε να επιταχυνθεί ο ερχομός του σοσιαλισμού. (Popper, Unended Quest 2002)

Ο Popper εγκαταλείπει το Μαρξισμό και βάζει στόχο τη σε βάθος μελέτη και διάψευση του δήθεν επιστημονικού χαρακτήρα του – όπως τουλάχιστο γινόταν τότε αντιληπτός από τους Μαρξιστές μελετητές κι ακτιβιστές. Το αποτέλεσμα αυτής της μελέτης είναι ένα μικρό στριφνό βιβλιαράκι με τον τίτλο ‘Η Ένδεια του Ιστορικισμού’, καθώς και το ‘Η Ανοιχτή Κοινωνία και οι Εχθροί της’ – το magnum opus του Popper στο χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας.

Αν και ο τίτλος της σημερινής συζήτησης αναφέρεται μόνο στην ‘Ένδεια’, η πρόθεσή μου ήταν να συζητήσουμε όχι μόνο την Ένδεια – ούτε καν όλη την Ένδεια – αλλά το επιχείρημα του Popper κατά του ιστορικισμού. Επιχείρημα που στην αρχική του μορφή παρουσιάστηκε όντως ως Ένδεια του Ιστορικισμού’, ανάπτυξη του οποίου είναι και το ‘Η Ανοιχτή Κοινωνία και οι Εχθροί της’, και που παίρνει την τελική του μορφή σε έναν από τους τόμους-υστερόγραφα του ‘Logic of Scientific Discovery’.

Για πιο πράγμα όμως μιλάμε; Ποιος είναι αυτός ο ιστορικισμός που προσπαθεί να αντιμετωπίσει ο Popper; Ο ίδιος ο Popper, πάντα απολύτως τίμιος με τους αντιπάλους του, ξοδεύει ένα μεγάλο μέρος της ‘Ένδειας’ προσπαθώντας να περιγράψει με όσο πιο ολοκληρωμένο τρόπο γίνεται τη στάση του ιστορικισμού. Ο λατινοαμερικάνος συγγραφέας Mario Vargas Llosa από την άλλη, λιγότερο ίσως έντιμος, το ίδιο όμως εύστοχος, αναφέρει:

«Αυτοί που νομίζουν ότι η ιστορία της ανθρωπότητας είναι «γραμμένη» πριν συμβεί, ότι αποτελεί την παράσταση ενός προϋπάρχοντος λιμπρέτου, σχεδιασμένου από το Θεό, τη φύση, την ανάπτυξη της λογικής, ή της τάξης των πάλεων και των μέσων παραγωγής. Που πιστεύουν ότι η ζωή είναι μια δύναμη ή ένας κοινωνικός και οικονομικός μηχανισμός που τα άτομα από μόνα τους έχουν λίγη ή καθόλου δύναμη να αλλάξουν. Που πιστεύουν ότι αυτή η κίνηση της ανθρωπότητας μέσα στο χρόνο έχει λογική και συνέπεια, και είναι οπότε προβλέψιμη. Που, εν ολίγοις, πιστεύουν ότι η ιστορία έχει κάποιο κρυφό νόημα, που, παρά την απείρως επεισοδιακή πολυμορφία της, δίνει στα πάντα μια συντονισμένη λογική και τα καθορίζει ως ένα πάζλ, με κάθε κομμάτι τοποθετημένο στη σωστή του θέση. Αυτοί οι άνθρωποι είναι, σύμφωνα με τον Popper, ‘ιστορικιστές’.» (Llosa 2008)

Παρά τις λογοτεχνικές υπερβολές όμως του συγγραφέα, ο ιστορικισμός δεν είναι η φιλοσοφία μιας μυστικής σέκτας μαρξιστών μελλοντολόγων. Είτε λόγω της έντονης σχέσης του με τις θρησκείες της δύσης (και του εσχατολογικού τους χαρακτήρα), είτε λόγω της ίδιας της ανθρώπινης φύσης μας που μας οδηγεί ίσως στο να αναζητούμε προβλέψιμα σχήματα ως ερμηνεία των εμπειρικών μας δεδομένων, ο ιστορικισμός αποτελεί ένα καλά εδραιωμένο κομμάτι του πολιτισμού μας – της κοινής μας λογικής, αν προτιμάτε.

Αυτός ο ιστορικισμός, βρίσκεται αναπόφευκτα στον πυρήνα κάθε ολοκληρωτισμού. Και, παρά τη φαινομενική του φιλοσοφική αφέλεια, ευθύνεται σημαντικά για εκατομμύρια νεκρούς, εξόριστους, πρόσφυγες, φυλακισμένους.

Γιατί, αν και μόνο «οι ανόητοι τολμούν να προβλέψουν με απόλυτη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους ότι συγκεκριμένα πράγματα όντως θα συμβούν στο μέλλον και άλλα όχι» (Medawar 1996), είναι η ανοησία τους αυτή που δημιουργεί το έδαφος για τους κάθε λογής προφήτες/δικτατορίσκους να ‘επιταχύνουν δήθεν’ την αναπόφευκτη πορεία της ιστορίας τερματίζοντας το μέλλον όσων τολμούν να αμφισβητήσουν τη βεβαιότητα αυτή.

Αν και δεν είναι δύσκολο να δείξουμε ότι το σύστημα του κεντρικού σχεδιασμού βρίσκεται στην αρχή της πολύ γλιστερής πλαγιάς προς τον ολοκληρωτισμό, είναι σχεδόν αδύνατο να αρνηθούμε ότι κάθε ολοκληρωτισμός συνοδεύεται από την πλαστή βεβαιότητα ότι η οικονομία, και κατ’ επέκταση κάθε κοινωνική δραστηριότητα, μπορεί – διορθώνω, «οφείλει» – να σχεδιαστεί κεντρικά, για το καλό της εργατικής τάξης, του έθνους, της φυλής, του οικοσυστήματος, του πλανήτη. Και, βέβαια, ο σχεδιασμός του μέλλοντος έχει πάντα ως απαραίτητη προϋπόθεση την προβλεψιμότητα του μέλλοντος, μιας και αν κάτι είναι από τη φύση του απρόβλεπτο είναι αδύνατο να το κατευθύνεις στην κάθε του λεπτομέρεια, όπως φιλοδοξούν οι υπουργοί συντονισμού και οι επιτροπές σχεδιασμού. Η εμπειρία του προηγούμενου αιώνα, πολύ φοβάμαι, δεν υπήρξε αρκετή για να αποτρέψει τους ιστορικιστές της εποχής μας, χρησιμοποιώντας μοντέρνα εργαλεία του πολιτικού μάρκετινγκ, να παρασύρουν τους συνανθρώπους μας σε νέες περιπέτειες κεντρικού σχεδιασμού.

Στον αντίποδα αυτής της αντίληψης βρίσκεται η φιλελεύθερη παράδοση της δυναμικής εξέλιξης, της ατομικής ευθύνης και της αποκεντρωμένης εξουσίας. Στο χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας, η προσφορά του φιλελευθερισμού στη μάχη κατά του ολοκληρωτισμού εντοπίζεται κυρίως στο έργο των Mises, Ηayek και Popper που, ως σύνολό, καθιστά τον κεντρικό σχεδιασμό φιλοσοφικά εκτεθειμένο και πρακτικά αδύνατο. (Ελπίζω να μου συγχωρείτε αυτή τη μικρή παρένθεση.)

Ο κεντρικός σχεδιασμός, για να έχει νόημα, οφείλει:
1. να έχει πλήρη εικόνα για τις ανάγκες («στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του») της κοινωνίας, του κάθε πολίτη δηλαδή, [το ‘πρόβλημα της πληροφορίας’]
2. να μπορεί να υπολογίσει τη βέλτιστη κατανομή των διαθέσιμων πόρων με βάση αυτές τις ανάγκες, [το πρόβλημα του υπολογισμού]
3. και να μπορεί να προεκτείνει τους υπολογισμούς αυτούς στο μέλλον [το πρόβλημα της προβλεψιμότητας].

Αν έστω κι ένα από τα προβλήματα αυτά αποδειχτεί άλυτο, ο κεντρικός σχεδιασμός – στην ολοκληρωτική του μορφή τουλάχιστο – αποδεικνύεται αδύνατος. Οι Mises-Hayek-Popper κατάφεραν να αποδείξουν ότι και τα τρία προβλήματα δεν έχουν λύση. Ο κεντρικός σχεδιασμός δεν έχει νόημα και κάθε ολοκληρωτισμός είναι απολύτως κενός περιεχομένου – το μόνο που απομένει είναι τα βαρύγδουπα σύμβολα, οι κοκκινόμαυρες στολές και η βαρβαρότητα.

O Hayek (Hayek 1945) κατάφερε να αποδείξει ότι είναι αδύνατο να συγκεντρωθούν όλα τα απαραίτητα δεδομένα – που, παρεμπιπτόντως, μεταβάλλονται διαρκώς – για την επίλυση του οικονομικού προβλήματος σε ένα κεντρικό εγκέφαλο. Η τάση των οικονομολόγων να λησμονούν τη σημασία των συνεχών μικρών μεταβολών που συνθέτουν την εικόνα της οικονομίας είναι αποτέλεσμα της ενασχόλησής τους με στατιστικές αφαιρέσεις που, αν και δίνουν την αίσθηση μερικής σταθερότητας, αγνοούν την κινητικότητα των δεδομένων που κρύβεται από πίσω τους.

Ο Mises δείχνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει οικονομικός υπολογισμός χωρίς ή έξω από το σύστημα των τιμών που η αγορά εξασφαλίζει –η σοσιαλιστική οικονομία παύει να είναι οικονομία. Η πληροφορία διαστρεβλώνεται και ο σχεδιασμός είναι ανέφικτος.

Τέλος, και επιστρέφοντας στο θέμα της σημερινής μας συζήτησης, ο Popper δίνει τη χαριστική βολή στον κεντρικό σχεδιασμό και κάθε μορφή ολοκληρωτικού ουτοπισμού. Δεν μπορεί να υπάρξει πρόβλεψη της ιστορίας. (Popper, The Poverty of Historicism 2002) Οπότε, κάθε προσπάθεια σχεδιασμού και οργάνωσης της ιστορίας είναι αδύνατη. Δεν μπορεί να υπάρξει μηχανική της ιστορίας όταν το μέλλον είναι απρόβλεπτο.

Το επιχείρημα του Popper (Popper, The Open Universe: An Argument for Indeterminism - From “Postscript to the Logic of Scientific Discovery” 1982) είναι εντυπωσιακά απλό – αν και πιθανότατα όχι τόσο απλό όσο αρχικά φαίνεται:
1. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε, με λογικά ή επιστημονικά μέσα, τη μελλοντική ανάπτυξη της ανθρώπινης γνώσης. (Αν και δεν είναι δύσκολο να πειστεί κανείς για την αλήθεια αυτού του ισχυρισμού, ο Popper προσφέρει και τη λογική απόδειξη του ισχυρισμού στους αναγνώστες του.)
2. Η πορεία της ανθρώπινης ιστορίας επηρεάζεται έντονα από την ανάπτυξη της ανθρώπινης γνώσης.
3. Οπότε, δεν μπορούμε να προβλέψουμε την μελλοντική πορεία της ανθρώπινης ιστορίας – τουλάχιστο όχι αυτές τις πλευρές της που επηρεάζονται έντονα από την ανάπτυξη της γνώσης μας.

Ο ιστορικισμός είναι λοιπόν αβάσιμος. Το μέλλον είναι ανοιχτό και κανένας σχεδιαστής, ουτοπιστής, δικτάτορας, δεν μπορεί πια να μας πείσει για το προδιαγεγραμμένο μέλλον μας που οφείλουμε να επιταχύνουμε. Ο επιστήμονας μελλοντολόγος/σχεδιαστής μπορεί να υπάρξει μόνο ως μεταφυσικός προφήτης – δεν αποκλείεται αυτό από την ανάλυση του Popper – δάκτυλος ανώτερης δύναμης έξω και πέρα από την πορεία της ανθρώπινης γνώσης.

Ο ιστορικισμός αποτελεί πιθανότατα μια ακόμη παρενέργεια του μηχανισμού της εξέλιξης. Κι αν δεν υπήρχε η άλλη ‘καταραμένη παρενέργεια’, αυτή του ‘συντηρητισμού’, που μας προφυλάσσει από την αποδοχή ριζοσπαστικών αλλαγών και ουτοπικών λύσεων, θα είχε πιθανά ήδη οδηγήσει στην εξαφάνιση του είδους μας.

Σύμφωνα με τον Popper, το αντίδοτο στον κεντρικό σχεδιασμό είναι η μηχανική της ‘μπουκιάς’ – ένα είδος δηλαδή συντηρητικού εκσυγχρονισμού, που μικρά πολιτικά πειράματα αντικαθιστούν τα μεγαλόπνοα σχέδια και τις ολιστικές προσεγγίσεις. Το επιχείρημα του Popper δεν οδηγεί στην κατάργηση του κράτους ή την άρνηση της οποιασδήποτε παρέμβασης στην οικονομία. Καθιστά όμως αδύνατη την πίστη στον κεντρικό σχεδιασμό και δυσκολεύει έντονα το έργο του υπουργού Εθνικής Οικονομίας όταν οραματίζεται να ‘κατευθύνει την οικονομία’ προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, όπως πολύ συχνά ακούμε. Ο Popper ανοίγει το δρόμο στην αποκέντρωση και τον εκσυγχρονισμό κι αυτή είναι ίσως η μεγάλη προσφορά του στο χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας.
 
Βιβλιογραφία

Hayek, Friedrich A. «The Use of Knowledge in Society.» AER, 1945.
Llosa, Mario Vargas. Wellsprings (The Richard Ellmann Lectures in Modern Literature). Harvard University Press, 2008.
Medawar, Peter Brian. The Strange Case of the Spotted Mice and Other Classic Essays on Science: And Other Classic Essays on Science. 5, illustrated. Oxford University Press, 1996.
Mises, Ludwig von. «Economic Calculation In The Socialist Commonwealth.» Στο Collectivist Economic Planning, μοντάζ: F.A. Hayek, 87-130. London: George Routledge & Sons, 1935.
Popper, Karl. The Open Universe: An Argument for Indeterminism - From “Postscript to the Logic of Scientific Discovery”. Routledge, 1982.
—. The Poverty of Historicism. 2, reissue, revised, reprint. Routledge, 2002.
—. Unended Quest. 5, illustrated. Routledge, 2002.

Η Φιλελεύθερη Βιβλιοθήκη προσκαλεί κάθε ενδιαφερόμενο την Παρασκευή 22/5 στις 6.30μμ. στα γραφεία της Φιλελεύθερης Συμμαχίας (Βασιλίσσης Σοφίας 124Α, 3ος όροφος) για την ανοιχτή συζήτηση πάνω στο βιβλίο του Κ.Popper, “The Poverty of Historicism” (”H Ένδεια του Ιστορικισμού”), με αρχική εισήγηση του Γιώργου Σαρηγιαννίδη, συμβούλου επιχειρήσεων και μέλους της Δ.Ε. της Φιλελεύθερης Συμμαχίας.

Παράλληλα θα λειτουργήσει δανειστική βιβλιοθήκη, με βιβλία που θα συγκεντρωθούν σταδιακά από δωρεές.

πληρ: 210 7777 677